فیزیک پزشکی (به انگلیسی: Medical physics ) به یکی از دانشهای پایه اشاره دارد که مفاهیم و کاربرد مجموعه علوم فیزیک را، در تشخیص و درمان پزشکی بررسی میکند.
این شاخه از دانش، علوم پرتو درمانی، محافظت از پرتو، پرتو شناسی تشخیصی (و زیرشاخه های آن همانند سی تی اسکن، ام آر آی، پت اسکن، و غیره)، و پزشکی هستهای را در بر میگیرد، اما از نظر حرفه و پیشه از مهندسی پزشکی و آنکولوژی مستقل است. دانش آموختگان این شاخهٔ علمی در خدمات بالینی در مراکز درمانی، کنترل کیفیت و محافظت از تشعشع، پژوهش و توسعه، و فعالیتهای دانشگاهی (مثل آموزش رزیدنت های پزشکی) به کار مشغول می باشند. تصویر برداری مولکولی که یکی از زیرشاخه های فرعی این رشته است، امروزه به تنهایی یک صنعت پنج میلیارد دلاری است.
از زمان پیدایش این شاخه در سالهای پایانی قرن نوزدهم، فیزیک پزشکی ریشه در پژوهش های انجام شده دو جایزه نوبل فیزیک به سالهای ۱۹۵۲ و ۱۹۰۱، و جایزه نوبل شیمی سال ۱۹۴۳ داشته است و از سوی دیگر به نوبهٔ خود مسبب دو جایزه نوبل در پزشکی و فیزیولوژی در سالهای ۱۹۷۹ و ۲۰۰۳ گردیده است. در ایران نیز در همان بدو تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، تدریس این دانش توسط متخصصین ایرانی در کشور آغاز گشت. تربیت نیروی متخصص فیزیکدان پزشکی مستلزم تحصیلات فراتر از کارشناسی است. در ایران این رشته هنوز یک رشته نوپاست، ولی با این حال همانند سایر کشورها در حال گسترش و فعالیت است.
امروزه ۱۸٬۰۰۰ فیزیکدان پزشکی در سرتاسر جهان مشغول به کار هستند، و در حالی که بطور سنتی فیزیک رشتهای تحت تسلط مردان بوده است، زنان موفقی نیز توانستهاند در فیزیک پزشکی موفقیتهای چشمگیری را به نام خود ثبت کنند. بطور مثال، از میان افرادی که برای به رسمیت شناخته شدن این رشته در سازمان بین المللی کار زحمت فراوان کشیدند، میتوان اعظم نیرومند راد از دانشگاه جرج تاون را نام برد.
تعریف
دانشکده پزشکی دانشگاه کنتاکی فیزیک پزشکی را شاخهای کاربردی از دانش فیزیک تعریف میکند که با کاربرد پرتوهای یونیزان و غیر یونیزان، در تشخیص و درمان بیماریها استفاده میشود. فیزیک پزشکی بصورت عملی یا نظری میتواند به طور مستقیم با معاینه بیماران، تشخیص، و درمان بیماریها مرتبط شود.
دانشگاه “پردیو” فیزیک پزشکی را بصورت زیر تعریف میکند: شاخهای کاربردی از فیزیک است که با کاربردهای انرژی برای تشخیص و درمان بیماریها سر و کار دارد. همچنین با الکترونیک پزشکی، مهندسی زیست، و فیزیک بهداشت (کنترل و محافظت از پرتو) رابطه نزدیکی دارد.
دانشگاه “دوک” در ایالت کارولینای شمالی فیزیک پزشکی را چنین تعریف و توصیف میکند:
کاربرد علم فیزیک در نیازهای پزشکی
عهده دار پایه های فنی علومی چون رادیولوژی، آنکولوژی پرتویی، و پزشکی هستهای
ساخته شده بر پایه های علم فیزیک، اما با پیکر دانش و پژوهشی مجزا
علمی مجزا از بیوفیزیک
در برگیرنده روشهای تجربی و نظری، اما ذاتاً یک رشتهٔ کاربردی
تقسیم بندی
فیزیک پزشکی امروزه عمدتاً به دو شاخهٔ تصویر برداری پزشکی و پرتو درمانی تقسیم میگردد. با این حال فیزیک پزشکیِ نوین، گسترهٔ قابل توجهی از دانشها و فناوری های متفاوتی را پوشش میدهد و در بر گیرندهٔ موضوعات و مباحث متعددی از رادیو بیولوژی گرفته تا دزیمتری تا پردازش سیگنال در ام آر آی است. لذا دشوار بتوان مرزهای مشخصی را برای آن تعریف کرد. اما عموماً فیزیک پزشکی را به چهار دسته مختلف طبقه بندی میکنند که مشخصات هر یک از این بخشها جداگانه در متون زیر آمدهاند. رابطهٔ متقابل این شاخهها با یکدیگر را میتوان با “نمودار ون” زیر نمایش داد:
رابطه شاخه های فیزیک پزشکی با یکدیگر:
۱. روشهای تصویرسازی مولکولی، پت اسکن، اسپکت، و غیره
۲. برکی تراپی و دیگر روشهای پرتودهی از داخل
۳. روشهای ترکیبی همانند (درمان با هدایت تصویری)
۴. فیزیک بهداشت و محافظت از پرتو، و نیز مباحثی از دزیمتری و رادیو بیولوژی
پرتو شناسی تشخیصی
در این شاخه از فیزیک پزشکی، با مدالیته هایی همچون سی تی اسکن، ام آر آی (تصویر برداری تشدید مغناطیسی)، سونوگرافی، ماموگرافی، فلوروسکوپی، و رادیوگرافی معمولی میتوان سر و کار داشت. پرتو شناسی زیر مجموعهٔ این شاخه از فیزیک پزشکی است. طراحی و ضمانت کارکرد صحیح و کنترل کیفیت اینگونه دستگاهها بر عهدهٔ متخصصین فیزیک پزشکی میباشد.
فیزیک بهداشت (محافظت از پرتو)
در این شاخه از فیزیک پزشکی بر روی مباحثی تمرکز میشود که سر و کار با محاسبات کنترل کیفیت و به ویژه دزیمتری و شرایط محافظت از پرتوهای یونیزان در محیطهای متفاوت دارد. طراحی سیستمهای حفاظتی در بخشهای رادیوتراپی و پرتو افکن در بیمارستانها، وضع قوانین و پروتوکول های کار با رادیو ایزوتوپ های گوناگون و ضایعات هستهای در سطح کشوری، و حتی مسئولیت ضمانت سامانه های پوششی و حفاظتی راکتورهای هستهای از وظایف کارشناسان فیزیک بهداشت میباشد.
پرتو درمانی
فیزیک پرتودرمانی
در پزشکی معضلات زیادی (بطور مثال بسیاری از سرطان ها) را میتوان نام برد که توسط پرتوزایی (گاما، الکترون، پروتون، و نوترون) مداوا و یا حتی معالجه میشوند. مسئولیت عملکرد و تضمین کارکرد اینگونه سیستمها بر عهدهٔ متخصص رادیو تراپی است. در واقع اغلب شاغلین این رشته عضوی از تیمهای بالینی غده شناسی پرتوی هستند. در فرم نوین، متخصصین این رشته اغلب بر روی دستگاههای پرتوزایی نظیر چاقوی گاما، سایبر نایف، پروتون درمانی، لیناک، و یا توموتراپی مطالعه و اشتغال دارند، و یا در زمینههایی مثل برکیتراپی تخصص میگیرند. این نقش و مسئولیتِ متخصصان فیزیک پزشکی، توسط سازمان بهداشت جهانی نیز به رسمیت شناخته شدهاست. روشهای دیگر همانند پرتو درمانی سرطان با لیزر و یا روشهای حرارتی نیز گاهی در این شاخه بررسی میشوند.
پزشکی هستهای
فیزیک پزشکی هستهای
با مدالیتههایی نظیر اسپکت، پت اسکن، سامانه های ترکیبی همانند پت-سی تی و اسپکت-سی تی، و نیز روشهای تصویرسازی مولکولی سر و کار دارد. در حقیقت این شاخه نیز زیر مجموعهای از پرتو شناسی تشخیصی است؛ اما از آنجایی که مکانیزم تولید پرتو در این شیوه بر خلاف منشا فتو الکتریکی و عبوری، منشا نشر یا گسیلِ از داخل دارد، این شاخه را اغلب جدا و متمایز از سایر مدالیته های متعارف در پرتو شناسی دانستهاند.
وجه تمایز با مهندسی پزشکی
مرزهای مشخصی بین مهندسی پزشکی و فیزیک پزشکی را نمیتوان تعیین کرد و اغلب بین این دو (و نیز رشتههای دیگر) اشتراکات زیادی وجود دارد. اما شاید بتوان گفت که فیزیک پزشکی اساساً یک علم کاربردی در حرفه پزشکی است. اهمیت آشنایی با رشته فیزیک پزشکی از آنجا مشخص میشود که امروزه به واسطهٔ پیشرفت سریع تکنولوژی و افزایش روز افزون دستگاههای تخصصی در بیمارستانها و کلینیک ها، علاوه بر نیاز به مهندسان پزشکی برای ساخت و نگهداری این دستگاهها، نیاز به متخصصانی است که بتوانند از این دستگاهها به درستی استفاده های بهینه کنند؛ این توانایی بدست نمیآید، جز با آموختن تخصصهای منشعب از فیزیک پزشکی.
به عبارت دیگر، در حالیکه تمرکز مهندسی پزشکی روی ساخت، بهبود سازی، و فناوری خودِ تجهیزات پزشکی و تحقیقات مربوط به آن است، فیزیک پزشکی یک دانش انتقالی و یک حرفهٔ کاربردی محسوب میگردد. در واقع فیزیک پزشکی با استفاده از فناوری بدست آمده از مهندسی پزشکی، سعی در ابتیاع ساختار محافظت و ایمنی اشتغالی، ابداع شیوه های جدید (مثل ردیفهای ضربانی کاربردی تر)، و پاسخ به پرسش هایی دارد که محتاج درک عمیق تری از علم فیزیک و آناتومی و فیزیولوژی بدن انسان دارد. بطور نمونه، سوالاتی که در حیطه مطالعات فیزیک پزشکی میتوان دید سوالاتی مثل اینها هستند:
آیا میتوان از ترکیبات اسید هیالورونیک بعنوان ماده حاجب برای تصویر برداری از قلب و عروق استفاده کرد؟
کیفیت تصاویر از نواحی مختلف مغزی با پویشگر ام آر آی ۷ تسلا چگونه است؟
آیا “پادپروتون تراپی” بعنوان روشی جدید در پرتو درمانی ممکن است، و اگر بله، به چه کیفیت؟
این در حالیست که در پزشکی مهندسی، موضوعات نمونه بیشتر از قبیل مهندسی بافت، بیو انفورماتیک، و اعضای مصنوعی هستند.
تاریخچه
در سال ۱۸۲۵، نیل آرنوت، پزشک حاذق اسکاتلندی، کتابی در دو جلد منتشر ساخت بنام عناصر فیزیک، که با ذکر مثالهایی از آناتومی و فیزیولوژی سعی در تبیین اصول علم فیزیک داشت. اما با برداشته شدن اولین تصویر رادیوگرافِ اشعه ایکس از بدن انسان توسط ویلهلم رونتگن در سال ۱۸۹۶، دانش فیزیک پزشکی نوین نیز متولد گردید. طولی نکشید که پیشرفت های پیر و ماری کوری زبانزد خاص و عام محافل علمی شد. در سال ۱۹۱۳، یک فیزیکدان مجاری به نام جرج دِهِوِسی برای نخستین بار، روش استفاده از تریسر در تصویر برداری را ابداع نمود. او ده سال بعد موفق شد روش خود را در گیاهان بکار گیرد. او بخاطر ابداع همین روشها در سال ۱۹۴۳ برنده جایزه نوبل شیمی گردید.
اما اولین آزمایش استفاده از تزریق رادیو ایزوتوپ در تصویر برداری از یک انسان، توسط هرمان بلومگارت و سوما وایس از دانشگاه هاروارد انجام گرفت. این آزمایش در سال ۱۹۲۷ و بهکمک یک اتاقک ابری و رادون انجام گرفت. دهه ۱۹۳۰ شاهد ساخت شتاب دهنده سیکلوترون توسط ارنست لورنس بود که منجر به ساخت و تکمیل سیستمهای رادیو تراپی مدرن شد. یکی از نتایج پروژه منهتن در اواخر دهه ۱۹۴۰، دستیابی به قابلیت تولید رادیو ایزوتوپ به میزان کافی برای کاربردهای پزشکی بود. در حالیکه جان لورنس، برادر ارنست لورنس، مشغول تحقیق بر روی روشهای درمانی به کمک رادیو ایزوتوپ فسفر-۳۲ در دانشگاه برکلی بود، بندیکت کاسن که یک فیزیکدان دیگر از نیویورک بود، اولین دستگاه اسکنِ خطی را در سال ۱۹۵۱ در دانشگاه یو سی ال ای اختراع نمود. دستگاه اختراعی وی از اوخر دهه ۵۰ میلادی تا اوایل دهه ۷۰ میلادی، لقب پر استفاده ترین ساختهٔ دست بشر در تصویر برداری از اندام داخلی بدن را یدک میکشید. از اینروست که برخی امروزه از کاسن بعنوان “پدر تصویربرداری بدن” نام میبرند.
از سوی دیگر، در سال ۱۹۵۱، هارولد جانز کانادایی برای اولین بار از چشمه های کبالت-۶۰ برای مداوای بیماران استفاده کرد. این سیستمها توسط لارس لکسل سوئدی تکامل پیدا کردند و بصورت چاقوی گامای امروزی در آمدند. اهمیت این سیستمها در پزشکی نوین به حدی است که دولت کانادا به افتخار آنها یک تمبر یادبود در سال ۱۹۸۸ منتشر ساخت. هل انگر در سال ۱۹۵۸ دوربین انگر را در دانشگاه برکلی ابداع کرد. علاوهبراین استفاده از رادیو ایزوتوپ تکنیتیوم-۹۹m در ۱۹۶۴ توسط تیم متشکل از پل هارپر و رابرت بک از دانشگاه شیکاگو باعث ایجاد نقطه عطفی در تاریخ فیزیک پزشکی گردید.
در دهه ۷۰ میلادی، فناوری سیستمهای پت اسکن توسط مایکل فلپس در دانشگاه واشنگتن در سنت لوییس بکار گرفته شد. در همان دوره، دیوید کوهل و گروه همراهش در دانشگاه یو سی ال ای توانستند دانش بکارگیری از اسپکت را به نمایش بگذارند. این در حالی بود که تکامل سیستمهای سی تی اسکن و ام آر آی بسرعت در حال ترقی بودند، بطوریکه گودفری هاونسفیلد، آلن کورماک، پال لاتربور، و پیتر منسفیلد را برای تکمیل همین سیستمها به دو جایزه نوبل (در سالهای ۱۹۷۹ و ۲۰۰۳) نائل گردانیدند. اداره پست آمریکا در سال ۱۹۹۹ با انتشار تمبری از یک تصویر ام آر آی از مغز، این پویشگرها را از “افتخارات قرن بیستم” نامید.
در اواخر دهه ۹۰ میلادی و آغاز قرن جدید، ادغام سیستمهای تصویری آناتومیکال-فیزیولوژیکی باعث ایجاد جهش بزرگ دیگری در این علم گردید. سیستمهای پت-سی تی و اسپکت-سی تی را از این قسم میتوان نام برد. در پرتو درمانی نیز روشهای نوینی همانند پروتون درمانی در محیط بالینی، فراگیر شدند.
در ایران
استفاده از مواد پرتوزا در پزشکی در ایران با سنجش مقدار یُد رادیو اکتیو، در سال ١٣٣٩ به وسیله یک شمارشگر گایگر، در آزمایشگاه پیمان مرکزی دانشکده علوم پزشکی تهران آغاز گردید. در این راستا، یک کارشناس بریتانیایی به نام مالکوم کاتبرت نوکس سهم بزرگی در پیشرفت کار پزشکی هستهای در ایران ایفا کرد. با یاری وی، دکتر “نظام مافی” برای اولین بار در سال ۱۳۴۰ با یک پویشگر تیروئید، تحقیقاتی را به انجام رسانید و پایه های پزشکی هستهای را در ایران بنا نهاد. در سال ١٣۴۶، مرکز پزشکی هستهای و تحقیقات غدد مترشحه داخلی دانشگاه تهران تاسیس شد که در واقع اولین و قدیمی ترین مرکز پزشکی هستهای کشور محسوب میشود. امکانات این بخش در آن زمان در حد یک دستگاه دوربین انگر بود که به تدریج مجهزتر گردید.
از سوی دیگر سیستمهای رادیو تراپی لیناک نخست در دهه ۱۳۵۰ در ایران فراگیر شدند و دیری نپایید که اولین راکتور هستهای ایران که در دانشگاه تهران در امیرآباد توسط آمریکاییان ساخته شده بود، شروع به تولید رادیو ایزوتوپهای پزشکی نمود. نهایتاً در سال ۱۳۷۰ بود که انجمن فیزیک پزشکی ایران تشکیل شد و در سال ۱۹۹۳ ایران عضو سازمان بین المللی فیزیک پزشکی گشت. ایران در سال ۲۰۰۷ میلادی ۹۳ عضو در این سازمان داشت. از زمان تاسیس این سازمان در ایران، سازمان انرژی اتمی ایران وظیفه تامین پرتو داروهای مورد نیاز برای درمان بیماران را بر عهده داشتهاست.
از متخصصین ایرانی فعال در خارج از ایران که نقش بسزایی در پیشرفت این علم داشتند، میتوان به عباس علوی اشاره کرد که در دهه ۱۹۷۰ میلادی شاگرد و یکی از اعضای تیم دیوید کوهل بود که نامش در ابداع سیستمهای اسپکت به همراه وی دیده میشود. جامعه پزشکی هستهای آمریکا همچنین بخاطر خدمات علمی وی گسترش در سیستمهای پت اسکن، در سال ۲۰۰۴ به وی یکی از بالاترین جوایز خود که جایزهٔ دِهِوِسی برای پیشبرد برجستهٔ پزشکی هستهای است را اهدا کرد.
آموزش فیزیک پزشکی
در بیشتر کشورها از جمله ایران، رشته فیزیک پزشکی اغلب در مقطع کارشناسی ارشد به بالا ارائه میگردد. در اکثر کشورها نیز، برای کار کردن در این رشته، احتیاج به حداقل مدرک کارشناسی ارشد میباشد. در مقطع کارشناسی، وضع بطور کلی به گونهٔ دیگریست، و تمرکز آموزش بیشتر برای تربیت نیروهای تکنیسین میباشد. معمول تحصیلکردگان، تحصیلات کارشناسی در رشته فیزیک یا فیزیک کاربردی را بهترین رشته برای آماده سازی برای ورود به فیزیک پزشکی در مراحل کارشناسی ارشد به بالا میدانند.
دانشجویان این رشته معمولا مجموعهای از دروس پرتو شناسی، پرتو درمانی، پزشکی هستهای، رادیو بیولوژی، و فیزیک بهداشت را در کمیت و کیفیتهای متفاوت (بنا بر گرایش خود و قدرت و گرایشهای موجود در آن مرکز یا دانشکده) فرا میگیرند. مفاد و تعداد این دروس توسط سازمانهای ذیربط در هر کشور تنظیم و تصویب میگردد.
در ایران
پس از تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، تدریس “فیزیک طبی” در دانشکده علوم پزشکی توسط محمود مرشدزاده آغاز گردید. آزمایشگاه فیزیک پزشکی درسال ۱۳۱۹ توسط دکتر فرهاد تاسیس شد و بالاخره در سال ۱۳۴۵ آزمایشگاه فیزیک پزشکی از نظر اداری به گروه تبدیل و دکتر منوچهریان مدیریت گروه را عهدهدار شدند.
امروزه در ایران، رشته فیزیک پزشکی رشتهای کمتر شناخته شده محسوب میگردد که هم اکنون در دانشگاههای زیر ارائه میگردد:
دانشگاه علوم پزشکی تهران
دانشگاه علوم پزشکی مشهد
دانشگاه علوم پزشکی اصفهان
دانشگاه علوم پزشکی ایران
دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز
دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تربیت مدرس
دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج
در خارج از ایران
در ایرلند، ایالات متحده آمریکا و کانادا، دورههای آموزشی فیزیک پزشکی به سوی یک ساختار منسجم و مشترک پیش میروند. در این کشورها میتوان با داشتن کارشناسی ارشد و یا دکترا، در مراکز بالینی مشغول به کار شد. هم اکنون در ۴ ایالت نیویورک، فلوریدا، هاوایی، و تگزاس، داشتن مدرک قبولی از سازمان بورد رادیولوژی آمریکا آمریکا، جهت کار در کلینیک برای متخصصین فیزیک پزشکی اجباری است. ایالات دیگری نیز در حال اتخاذ چنین سیاستی هستند و رفته رفته این سیاست در آینده در تمام آمریکا و کانادا عمومی خواهد شد.
دوره های کارشناسی ارشد و دکترا
در حال حاضر در کشورهای عضو کمپپ، دانشگاه های متعددی رشته فیزیک پزشکی را در سطوح مقطع کارشناسی ارشد MMP و MSc، و نیز دکترای نوع PhD ارائه میدهند، و برنامه و شیوه درسی برخی از این دانشگاهها مورد تایید کمپپ میباشند.
از سال ۲۰۱۲ به بعد، یکی از شروط قبولی امتحان بورد و اخذ گواهی اشتغال بورد رادیولوژی آمریکا، داشتن مدرک از دانشگاهی خواهد بود که مورد تایید کمیسیون کمپپ است. لازم به گفتن است که این تصمیم مورد حمایت انجمن فیزیک پزشکی آمریکا نیز میباشد و در حال حاضر فقط ۲۵ دانشگاه در آمریکای شمالی و ایرلند مورد تایید این سازمان میباشند.
دورهٔ دکترای DMP
بدلیل تغییرات پیش آمده در شروط “ای بی آر”، از سال ۲۰۰۸ تا اکنون برخی دانشگاهها (همانند دانشگاه وندربیلت) اقدام به تاسیس دورههای تخصصی ویژه بنام DMP نمودهاند. دانشگاه فناوری تگزاس، مرکز علوم درمانی دانشگاه تگزاس در سن آنتونیو و دانشگاه ایالتی کلیولند، نیز تاسیس چنین دورههایی را در آینده نزدیک در دست اقدام دارند.
تفاوت دورهٔ DMP با دوره دکترای فیزیک پزشکی متداول PhD در این است که دورهٔ DMP همانند دورههای پزشکی در آمریکا دارای دو سال دروس نظری و دو سال کار عملی، و اتمام دوره بدون نوشتن تز است. در حالیکه دورههای PhD احتیاج به تز، و اگر از دانشگاههای غیر کمپپی باشند، احتیاج به گذراندن دو سال رزیدنسی (پس از دکترا) برای دادن آزمون ای بی آر را دارند. برای فارغ التحصیلان DMP نیازی به این دو سال نیست. در عوض، دانشجویان دورههای DMP همانند دورههای PhD واجد شرایط کمک هزینههای تحصیلی نخواهند بود و شهریه هایشان تماماً بر عهده خودشان (یا منابع ثالث) است. در واقع DMP همانند دورهٔ پزشکی، تاکید بر جنبه بالینی (جهت کار در کلینیکها و بیمارستانها) خواهد داشت، در صورتیکه PhD بر روی پژوهش متمرکز خواهد بود.
دوره رزیدنسی بعد از دکترای PhD
برخی دانشگاهها صرفاً به دارندگان مدرک دکترای فیزیک یا رشتهٔ مربوطهای از مهندسی، دوره دو سالهٔ تخصص رزیدنسی فیزیک پزشکی ارائه میدهند.
از سال ۲۰۱۲ به بعد شرط دادن آزمون بورد رادیولوژی آمریکا، دانش آموخته بودن از یک موسسه کمپپ است. برای آنهایی که دانش آموختهٔ کمپپی نیستند، از سال ۲۰۱۴ به بعد، شرط دادن آزمون بورد رادیولوژی آمریکا (که دارندهٔ مدرک “فیزیک پزشکی” نیستند یا از دانشگاههای عضو کمپپ نیستند)، گذراندن رزیدنسی از یک موسسه تایید کمیسیون کمپپ است.
دوره MD-PhD
اما در معدود دانشگاههای دیگری، دانشجویان پزشکی پس از اتمام دوره چند سالهای (علاوه بر ۴ سال دورهٔ پزشکی متداول)، دارندهٔ مدرک تخصص MD-PhD در فیزیک پزشکی (در گرایشهای ۴ گانهٔ پرتو شناسی تشخیصی، فیزیک بهداشت، پرتو درمانی و پزشکی هستهای) میشوند.
جنبهٔ اشتغالی
از دیدگاه سازمان بینالمللی کار حرفهٔ فیزیک پزشکی از مشاغل شناخته شده است که تا سال ۲۰۰۹ در هیچ یک از دسته بندیهای شغلی (ISCO CODE) قرار نگرفته بود. افرادی که در رشته فیزیک پزشکی (در کشورهای غربی) تحصیلات و دورههای آکادمیک را میبینند، معمولاً جذب یکی از (یا بیشتر) سه گونه زمینههای شغلی میشوند: ۱- مشاوره و خدمات سرویسدهی بالینی
۲- پژوهش و توسعه فناوری
۳- تدریس و آموزش نیروهای متخصص در بیمارستانها و دانشگاهها
گاهی نیز برخی بیش از یک نوع تمرکز شغل مییابند.
پس از گذرانیدن دورههای آموزشی، متخصصین فیزیک پزشکی میتوانند در زمینههای متفاوتی مشغول به کار شوند که بستگی به فرصتهای ارائه شده در دانشگاه محل تحصیل و توانایی های علمی و عملی خود فرد دارد. بسیاری از متخصصین این رشته در محیط آکادمیک و تحقیقاتی (دانشگاهی) اشتغال مییابند.
متخصصین این رشته فرصت ویژه دارند تا در محیطهای غیر آکادمیک نیز کار کنند. مثلاً متخصص کنترل کیفیت دستگاههای پرتو درمانی در یک کلینیک مبارزه با سرطان یا بیمارستان مشغول به کار شوند، که در اینصورت به محاسبات دز جذبی و دز معادل و شکل پرتوهای رادیو تراپی برای درمان معضلات سرطانی میپردازند.
برخی دیگر به کنترل کیفی عملکرد مدالیته های (دستگاههای) پرتوی یا تصویری بر طبق موازین فنی قانونی میپردازند و در درمانگاه ها جذب میشوند.
در بسیاری از اوقات نیز متخصصین این رشته جذب صنعت و حتی پستهای مدیریتی و اجرایی میشوند و گاهی نیز برخی دانش آموختگان این رشته میتوانند پژوهشگر، مشاور، و یا نویسنده دنبالههای پالسی دستگاههای ام آر آی در یک شرکت تحقیقاتی-تولیداتی شوند.
اکثر دانش آموختگان این رشته، نهایتاً به پستهای ترکیبی دست مییابند. یعنی مثلاً هم مشغول وظایف دانشگاهی از قبیل تدریس و تربیت نیروهای جوان (اعم از دانشجویان دکتری و تکنولوژیست ها) میشوند، و هم پژوهشهای علمی انجام دهند، و یا حتی گاهی مشاور یک شرکت تجهیزات پزشکی مرتبط (مثلا در ساخت فانتوم های جدید) میشوند. به هر حال آنچه که مسلم است این است که فرصتهای شغلی در این رشته به همان مقداری که خود رشته فیزیک پزشکی اقسام و شاخه دارد، متفاوت و امکان پذیر است.
آمار و ارقام
تخمین زده میشود که در جهان، نزدیک به ۱۸۰۰۰ نفر در حرفه فیزیک پزشکی مشغول به کار هستند. در آمریکا در سال ۲۰۰۶، ۷۸٪ متخصصین فیزیک پزشکی در گرایش رادیو تراپی قرار داشتند، در حالیکه این رقم برای گرایش تصویر برداری ۱۶٪، برای پزشکی هستهای ۳٪ و برای فیزیک بهداشت و محفاظت ۲٪ بود. این میزان برای گرایش رادیو تراپی در سال ۲۰۰۹ به ۷۷٪ کاهش یافت. همچنین ۷۸٪ آنها در محیطهای بالینی (بیمارستانها، کلینیکها، و غیره)، ۹٪ در محیطهای آکادمیک (پستهای دانشگاهی)، و ۴٪ تحقیقات (موسسات پژوهشی و دانشگاهها) قرار داشتند.
در ایران
مجله فیزیک پزشکی ایران که از سال ۱۹۹۳ و در ابتدا تنها با زبان فارسی شروع به فعالیت رسمی نمود، در کنار مجلات پرتو پژوه IJRR که از سال ۲۰۰۷ شروع به فعالیت کرده و مجله علمی-پژوهشی فیزیک پزشکی ایران که از سال ۲۰۰۴ فعالیت خود را آغاز نموده است، مهمترین نشریات ادواری این رشته محسوب میگردند.
در دیگر نقاط جهان
در دیگر نقاط جهان، نشریات متفاوت و متنوعی وجود دارند. در اینکه نشریات مربوط به مباحث فیزیک پزشکی دقیقاً چه شاخه هایی و چه مخاطبینی را مد نظر دارند، تفاوتهای بسیاری دیده میشود. بطور نمونه برخی نشریات تاکید بر روی جنبه های بالینی مفاهیم فیزیک پزشکی دارند. از جمله ژورنال “رادیولوژی” چاپ جامعه رادیولوژی آمریکای شمالی است که از سال ۱۹۲۳ منتشر میشود، که میتواند مهمترین نشریه از این نوع باشد. برخی دیگر از نشریات صرفاً تاکید روی جنبه های آکادمیک و پایه پزشکی این شاخهها دارند. مهمترین نشریات تخصصی از این نوع را شاید بتوان “مدیکال فیزیکس” چاپ انجمن فیزیک پزشکی آمریکا دانست. همچنین برخی نشریات دیگر، مدیران صنایع و بیمارستانها، و نیز سیاست گزاران را مد نظر دارند. نشریه رادیولوژی تودی چاپ سازمان ACR یک نمونه از این نوع است و باز برخی ژورنالها هستند که فقط آنلاین منتشر شده و نسخه چاپی ندارند. نشریه تخصصی فیزیک پزشکی بالینی که از سال ۲۰۰۰ فعالیت خود را آغاز نموده است، نمونه خوبی از این نوع نشریات است. آثار محققین ایرانی در اغلب این نشریات دیده میشود.
مطالب پیشنهادی امروز برای شما:
